Leo Lashley

In dit verhaal staat Leo Lashley centraal. Rond zijn persoon is een audio monument ontstaan waarin zijn handelen en keuzes voor toekomstige generaties zijn vastgelegd. Lashley, van Surinaamse afkomst, was oogarts, voorzitter van de Rotterdamse artsenvereniging en een vaste kerkganger in de Breepleinkerk. Vanuit die positie protesteerde hij in 1942 openlijk tegen de oprichting van de nazistische Artsenkamer. Daarnaast hielp hij actief mensen aan onderduikadressen, verzorgde hij voedsel voor onderduikers en verborg hij enige tijd zelfs een geallieerde piloot in zijn praktijk aan de Hillevliet.

Vierendertig maanden onderduik

Gedurende vierendertig maanden zat onder meer de Joodse familie Kool verborgen achter het orgel. Rebecca Andriessen en Maurice Kool waren pas 17 en 25 jaar oud toen zij samen met de ouders van Maurice mochten onderduiken, dankzij koster Jacobus de Mars. In het voorjaar van 1943 raakte Rebecca zwanger. Geen enkele arts durfde haar te helpen, het risico was te groot. Leo Lashley deed dat wel. Omdat hij geen verloskundige was, verdiepte hij zich ’s avonds en ’s nachts in de verloskunde. Hij bestudeerde handboeken, bereidde zich minutieus voor en hielp op 6 januari 1944 bij de geheime bevalling van een kerngezonde jongen: Emile Kool.

Een baby in het geheim

Een huilende baby op een verborgen zolder was levensgevaarlijk. Daarom werd Emile ondergebracht in de kosterwoning. Als dekmantel kwam de volwassen dochter van de koster, Annie, met haar eigen baby weer thuis wonen. Zo vielen het huilen en de luiers niet op. Rebecca kon haar zoon slechts enkele keren per dag voeden en moest daarna weer terug naar haar schuilplaats. Emile zou later zeggen dat juist het zwijgen en de zorg van de koster en zijn gezin zijn leven hebben gered.

Aan de andere kant van het orgel

Aan de andere kant van het orgel zaten Chaim en Fifi de Zoete ondergedoken. Hun drie dochters konden niet mee en werden verdeeld over pleeggezinnen. Eén van hen zat vlakbij ondergedoken. Na de kerkdienst mocht zij soms bij de dominee lunchen. Hij stuurde haar vervolgens naar de kippen en konijnen achter in de tuin, precies op de plek waar haar ouders haar even konden zien. Een vluchtige blik, genoeg om te weten dat het goed met haar ging. Het hele gezin De Zoete overleefde de oorlog.

Zorg, zwijgen en volhouden

De verzorging van de onderduikers was een voortdurende logistieke en morele krachttoer. Voedsel moest op de bon worden geregeld, vuile was ongezien afgevoerd, toiletpotten geleegd en elk geluid vermeden. Lashley reed in het weekend naar het platteland om aardappelen en groente te halen, zodat de onderduikers konden blijven eten. Ondanks meerdere arrestaties bleef hij helpen, tot hij uiteindelijk zelf moest onderduiken.

De laatste dreiging

In april 1945, slechts weken voor de bevrijding, werd het nog één keer levensgevaarlijk. Duitse soldaten vielen de kerk binnen omdat zij vermoedden dat de koster wapens verborgen hield. Net op tijd trokken de onderduikers het trapje naar de zolder omhoog. Ze hielden zich muisstil terwijl de kerk werd doorzocht. De koster werd meegenomen voor verhoor, maar hij zweeg. Dankzij zijn standvastigheid overleefden alle onderduikers de oorlog.

Vastgelegd en doorgegeven

Dit verhaal werd later opgetekend door Anja Matser, auteur van De Orgelzolders. Zij beschrijft de Breepleinkerk als de Rotterdamse tegenhanger van Het Achterhuis: een plek waar grote geschiedenis zich voltrok in benauwde ruimtes, gedragen door gewone mensen die buitengewone keuzes maakten. Ook in gesprekken in de Breepleinkerk, onder meer met Els van der Wal, verbonden aan de kerk en de Stichting Orgelzolders Breepleinkerk, wordt steeds opnieuw duidelijk hoe bijzonder dit verhaal is. Leo Lashley wordt inmiddels erkend als één van de grote Rotterdamse oorlogshelden. Ter ere van zijn inzet is in Vreewijk, bij het voormalige Zuiderziekenhuis, een straat naar hem vernoemd. Na de oorlog bleef hij actief in Rotterdam en het Surinaamse verenigingsleven, maar hij verliet Nederland uiteindelijk vanwege racisme en uitsluiting; een pijnlijk vervolg van een leven dat in het teken had gestaan van verantwoordelijkheid en solidariteit.

Wijkcollectie